गोचर चार्ट कॅल्क्युलेटर - ग्रह गोचर

गोचर कुंडली हे साधन म्हणजे तुम्ही निवडलेल्या तारखेला, वेळेला व स्थानाला आकाशातील ग्रहांची जी स्थिती असेल, ती राशी व भावांमध्ये मांडून दाखविणारे चक्र होय. यालाच गोचर चार्ट असेही म्हणतात. यात सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी, राहू व केतू या नऊ ग्रहांची राशी, भाव, अंश व नक्षत्र पाहायला मिळतात. तसेच लग्न व लग्नाधिपती कोणता आहे, हेही स्पष्ट होते.

हे साधन फक्त ग्रह कोणत्या राशीत आहेत एवढेच सांगत नाही, तर ते कोणत्या भावात बसले आहेत आणि त्यांची परस्पर स्थिती काय आहे, हेही दाखवते. योग, दृष्टी, नीच-उच्च, मित्र-शत्रू अशा बारीक गोष्टी या चार्टमधून लक्षात येतात. म्हणजे एखादा ग्रह चालताना कोणत्या भावात प्रवेश करतोय, हे पाहण्यासाठी हा चार्ट उपयोगी पडतो.

जन्म कुंडली जन्माच्या क्षणीची असते आणि बदलत नाही. पण गोचर कुंडली मात्र क्षणोक्षणी बदलते. त्यामुळे एकाच व्यक्तीचे दर महिन्याला, दर आठवड्याला वेगवेगळे गोचर चार्ट तयार होतात. हे साधन ती वेगवेगळी स्थिती पटकन काढून देते.

कोणी ज्योतिष अभ्यासक असो, विद्यार्थी असो वा सामान्य माणूस असो — आजचा काळ कसा आहे, हे समजून घ्यायचे असेल तर हे साधन उपयोगी ठरते. ते फक्त माहिती दाखवते; त्यातून भविष्याचे आश्वासन कोणीही देऊ शकत नाही.

गोचर कुंडली काढण्यासाठी सर्वप्रथम तुमची तारीख, वेळ व स्थान आवश्यक असते. स्थान म्हणजे शहिरवाचे अक्षांश व रेखांश, आणि त्या ठिकाणचा कालपट्टा. हे तिन्ही घटक बरोबर नसेल, तर लग्न अचूक येत नाही आणि पुढील सर्व भावांची रचना बिघडते. म्हणूनच वेळ व स्थान अचूक देणे महत्त्वाचे आहे.

मग खगोलीय पंचांग म्हणजे एफेमेरिसच्या साहाय्याने त्या क्षणी प्रत्येक ग्रहाचे निरयन स्थान काढले जाते. येथे अयनांश म्हणजे अयनांश (लाहिरी किंवा चित्रपक्ष) वापरला जातो. अयानांश बदलला तर ग्रहांचे अंशही थोडे बदलतात. त्यामुळे कोणता अयनांश वापरला, हे साधनात स्पष्ट दिसावे.

त्यानंतर स्थानिक आकाशातील आरोहण बिंदू काढून लग्न निश्चित केले जाते. त्यावरून बारा भाव तयार होतात. आता प्रत्येक ग्रह कोणत्या भावात बसतो, कोणत्या राशीत आहे, कोणत्या नक्षत्रात आहे आणि पद कितवे आहे, हे सर्व मांडले जाते.

योग, दृष्टी व अस्त-वक्री स्थितीही पाहिली जाते. वक्री ग्रहाचे स्थान मागे-पुढे होत असल्याने ते वेगळे दाखवले जाते. अशा पद्धतीने पायरीपायरीने मोजणी करून शेवटी एक सुवाच्य चार्ट तयार होतो. ही सर्व गणिती प्रक्रिया असल्याने त्यात भावनिक अर्थ लावणे टाळावे.

वैदिक ज्योतिषात गोचराला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. पूर्वीचे ज्योतिषी जन्मपट्टिका सोबतच गोचर पाहून फळ सांगत. कारण जन्म वेळची कुंडली फक्त बीजस्वरूप असते; ती कधी फळ देईल, हे गोचरावरून कळते. म्हणूनच जन्म कुंडली व गोचर कुंडली या दोन्ही एकत्र पाहण्याची परंपरा आहे.

गोचर पाहताना सर्वसाधारणपणे जन्म राशीवरून फळ सांगितले जाते. उदा. शनी जेव्हा चंद्रापासून बाराव्या, पहिल्या किंवा दुसऱ्या राशीतून जातो, तेव्हा ते साडेसातीचे कालखंड मानले जाते. तसेच राहू-केतूच्या विशिष्ट स्थानांमुळे काळ सर्प योग मानला जातो. पण हे फळ एकट्या गोचरावर ठरत नाही; त्यासाठी जन्म कुंडलीतील दशा, अंतर्दशा व ग्रहबळ आधार मानली जाते.

मंगळ, गुरू, शनी यांसारख्या धीम्या ग्रहांचे गोचर दीर्घकाळ टिकते, त्यामुळे त्याचा प्रभाव पुष्कळ काळ जाणवतो. बुध, शुक्र व सूर्य यांचे गोचर थोडक्यात बदलते, त्यामुळे त्याचा परिणाम तात्पुरता असतो. चंद्र तर दोन दिवसांतच पुढे सरकतो. हे वेग लक्षात घेतल्याशिवाय फळ सांगणे योग्य नाही.

मुहूर्त ठरवताना, प्रवास, व्यवसाय, विवाह यांसारखे निर्णय घेताना गोचराचा उपयोग होतो. पण ज्योतिष हे मार्गदर्शन आहे, अंतिम निर्णय नाही. त्यामुळे गोचर कुंडली जीवनातील दिशा समजून घेण्यासाठी वापरावी.

गोचर कुंडली वापरण्याचा मुख्य फायदा म्हणजे आजच्या काळातील ग्रहांची ऊर्जा कशी आहे, हे समजते. कोणता ग्रह तुमच्या जन्म राशीवरून कसा जात आहे, कोणता ग्रह अनुकूल आहे, कोणता प्रतिकूल आहे, हे पाहून तुम्ही सावध राहू शकता. पण ही सावधता भीतीपोटी नसावी; ती समजून घेण्यासाठी असावी.

योग्य अर्थ लावण्याची पद्धत अशी आहे: प्रथम जन्म कुंडली पाहा. त्यानंतर चालू दशा व अंतर्दशा पाहा. त्यानंतर गोचर कुंडलीतील ग्रह कोणत्या भावात व राशीत आहेत, हे पाहा. तिन्ही गोष्टी जुळल्या तरच फळ स्पष्ट होते. केवळ गोचर पाहून निष्कर्ष काढला, तर तो अपूर्ण राहतो.

उदा. गुरू जन्म राशीपासून पाचव्या किंवा नवव्या स्थानी असेल तर तो शुभ मानला जातो. पण त्याच वेळी जन्म कुंडलीत गुरू नीच असेल किंवा दशा प्रतिकूल असेल, तर ते फळ संपूर्ण शुभ मानता येत नाही. म्हणूनच संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.

गोचर कुंडलीचा व्यावहारिक वापर असा करावा — कोणत्या काळात नवीन काम सुरू करावे, कोणत्या काळात सहकार्य वाढवावे, कोणत्या काळात संयम ठेवावा, हे समजून घेण्यासाठी. हे साधन तुमच्या निर्णयाच्या जागी येत नाही; ते फक्त दिशा दाखवते.

गोचर कुंडली वापरताना अनेक जण चुकीचा अयनांश वापरतात. लाहिरी व चित्रपक्ष यांत फरक असतो; दोन्ही मिसळले तर ग्रहांचे अंश बदलतात व चार्ट चुकीचा दिसतो. तसेच वेळ व स्थान अचूक न दिल्यास लग्नच बदलते आणि पुढील सर्व भावांची मांडणी बिघडते. ही सर्वसामान्य चूक आहे.

दुसरा मोठा गैरसमज म्हणजे ‘गोचर कुंडली म्हणजे भविष्य निश्चित होय’ असे समजणे. खरे तर गोचर फक्त त्या काळातील प्रवृत्ती दाखवते. ती कशी वळेल, हे तुमच्या कर्मावर, प्रयत्नांवर व जन्म कुंडलीवर अवलंबून असते. त्यामुळे ‘अमुक ग्रह आला, तर अमुकच होईल’ असे ठाम सांगणे योग्य नाही.

तिसरा गैरसमज म्हणजे नीच-उच्च स्थिती फक्त पाहून फळ ठरविणे. ग्रहाची दृष्टी, योग, वक्रीत्व व नक्षत्र हेही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. त्यामुळे एकच पैलू पाहून निष्कर्ष काढू नये.

उपयुक्त टिप्स: एका विश्वासार्ह पंचांगाचा वापर करा; तारीख, वेळ व स्थान अचूक भरा; जन्म कुंडली व दशा सोबत पाहा; गोचर कुंडली दर काही दिवसांनी पुन्हा तपासा; आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे भीती न बाळगता संतुलित निर्णय घ्या.